NHỮNG RỦI RO KHI VẬN CHUYỂN HÀNG HÓA BẰNG ĐƯỜNG BIỂN
1. Mở đầu
Vận chuyển hàng hóa bằng đường biển là một trong những phương thức vận tải quan trọng và phổ biến nhất trong thương mại quốc tế. Với ưu thế về chi phí thấp, khả năng chuyên chở khối lượng hàng hóa lớn và phạm vi hoạt động toàn cầu, vận tải biển đóng vai trò then chốt trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Hiện nay, hơn 80% khối lượng hàng hóa thương mại quốc tế được vận chuyển bằng đường biển. Tuy nhiên, bên cạnh những lợi ích vượt trội, vận chuyển hàng hóa bằng đường biển cũng tiềm ẩn rất nhiều rủi ro, ảnh hưởng trực tiếp đến doanh nghiệp, người xuất khẩu, nhập khẩu và cả nền kinh tế.
Những rủi ro này có thể phát sinh từ yếu tố tự nhiên, kỹ thuật, con người, pháp lý cho đến các yếu tố kinh tế – chính trị. Việc nhận diện, phân tích và quản trị rủi ro trong vận chuyển đường biển là yêu cầu quan trọng nhằm giảm thiểu thiệt hại và nâng cao hiệu quả hoạt động logistics.
2. Rủi ro do điều kiện tự nhiên và thời tiết
Một trong những rủi ro lớn nhất của vận tải biển xuất phát từ yếu tố tự nhiên. Biển cả luôn tiềm ẩn những biến động khó lường như bão, áp thấp nhiệt đới, sóng lớn, sương mù dày đặc hoặc dòng hải lưu mạnh. Những hiện tượng này có thể gây ra nhiều hậu quả nghiêm trọng như tàu bị chậm trễ, thay đổi hải trình, hư hỏng hàng hóa hoặc thậm chí là tai nạn hàng hải.
Trong mùa bão, nhiều tuyến vận tải biển buộc phải tạm ngừng hoặc đi vòng, dẫn đến thời gian giao hàng kéo dài và chi phí phát sinh. Sóng lớn và thời tiết xấu có thể làm hàng hóa bị xê dịch, đổ vỡ, đặc biệt là các loại hàng dễ hư hỏng hoặc hàng nguy hiểm. Đối với container không được chằng buộc đúng kỹ thuật, nguy cơ rơi xuống biển là rất cao, gây thiệt hại lớn về kinh tế và môi trường.
3. Rủi ro về kỹ thuật và phương tiện vận tải
Phương tiện vận tải biển, chủ yếu là tàu biển và container, cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro kỹ thuật. Tàu biển có thể gặp sự cố về động cơ, hệ thống lái, hệ thống điện hoặc các thiết bị an toàn. Những sự cố này không chỉ làm gián đoạn hành trình mà còn có thể gây nguy hiểm cho hàng hóa và thủy thủ đoàn.
Container – đơn vị đóng gói phổ biến trong vận tải biển – nếu không đạt tiêu chuẩn kỹ thuật hoặc đã xuống cấp, có thể gây ra tình trạng thấm nước, rò rỉ, móp méo, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng hàng hóa bên trong. Đối với hàng lạnh, sự cố mất điện hoặc hỏng hệ thống làm lạnh có thể khiến toàn bộ lô hàng bị hư hỏng hoàn toàn.
Ngoài ra, việc xếp dỡ hàng hóa không đúng quy trình tại cảng cũng có thể gây hư hỏng, rách bao bì hoặc biến dạng hàng hóa, làm gia tăng rủi ro trong quá trình vận chuyển.
4. Rủi ro do con người
Yếu tố con người là nguyên nhân quan trọng gây ra nhiều rủi ro trong vận chuyển hàng hóa bằng đường biển. Sai sót trong khâu đóng gói, ghi nhãn, khai báo chứng từ hoặc xếp dỡ hàng hóa đều có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng.
Thuyền viên thiếu kinh nghiệm, vi phạm quy trình an toàn hàng hải hoặc làm việc trong tình trạng mệt mỏi có thể gây ra tai nạn tàu biển. Bên cạnh đó, lỗi của nhân viên logistics hoặc người gửi hàng trong việc cung cấp thông tin không chính xác về hàng hóa (chủng loại, trọng lượng, tính chất nguy hiểm) có thể dẫn đến việc xếp hàng sai quy định, làm tăng nguy cơ cháy nổ hoặc hư hỏng.
Ngoài ra, hành vi gian lận, trộm cắp hàng hóa trong quá trình vận chuyển hoặc tại cảng biển cũng là một rủi ro đáng kể, đặc biệt tại những khu vực có hệ thống an ninh chưa chặt chẽ.
5. Rủi ro về pháp lý và chứng từ
Vận chuyển hàng hóa bằng đường biển thường liên quan đến nhiều quốc gia, nhiều hệ thống pháp luật khác nhau, do đó rủi ro pháp lý là điều khó tránh khỏi. Các tranh chấp có thể phát sinh từ hợp đồng vận chuyển, hợp đồng mua bán quốc tế, điều kiện giao hàng (Incoterms) hoặc trách nhiệm bồi thường khi xảy ra tổn thất.
Sai sót trong chứng từ như vận đơn (Bill of Lading), hóa đơn thương mại, phiếu đóng gói hoặc chứng nhận xuất xứ có thể dẫn đến việc hàng hóa bị задерж задерж (bị giữ lại) tại cảng, chậm thông quan hoặc bị phạt hành chính. Trong một số trường hợp nghiêm trọng, hàng hóa có thể bị tịch thu hoặc buộc tái xuất, gây thiệt hại lớn cho doanh nghiệp.
Ngoài ra, việc không tuân thủ các quy định quốc tế về an toàn hàng hải, bảo vệ môi trường hoặc vận chuyển hàng nguy hiểm cũng có thể khiến doanh nghiệp phải đối mặt với các khoản phạt nặng và ảnh hưởng đến uy tín.
6. Rủi ro về an ninh và an toàn hàng hải
An ninh hàng hải là một vấn đề đáng lo ngại trong vận tải biển. Cướp biển, đặc biệt tại một số khu vực như Vịnh Aden, eo biển Malacca hay vùng biển Tây Phi, vẫn là mối đe dọa lớn đối với tàu thuyền và hàng hóa. Các vụ tấn công cướp biển có thể dẫn đến mất hàng, bắt cóc thuyền viên và làm gián đoạn chuỗi cung ứng.
Ngoài ra, nguy cơ khủng bố, buôn lậu hoặc vận chuyển hàng cấm cũng khiến hoạt động vận tải biển phải đối mặt với các biện pháp kiểm soát nghiêm ngặt hơn, làm tăng thời gian và chi phí vận chuyển. Cháy nổ trên tàu, đặc biệt là đối với hàng hóa nguy hiểm như hóa chất, pin lithium hoặc nhiên liệu, cũng là rủi ro nghiêm trọng có thể gây thiệt hại lớn về người và tài sản.
7. Rủi ro về kinh tế và thị trường
Biến động kinh tế toàn cầu cũng ảnh hưởng không nhỏ đến vận chuyển hàng hóa bằng đường biển. Giá nhiên liệu tăng cao, thiếu hụt container, tắc nghẽn cảng biển hoặc sự gián đoạn chuỗi cung ứng có thể làm chi phí vận tải tăng đột biến. Doanh nghiệp có thể gặp khó khăn trong việc kiểm soát chi phí và đảm bảo tiến độ giao hàng.
Bên cạnh đó, các yếu tố như chiến tranh, xung đột chính trị, cấm vận thương mại hoặc thay đổi chính sách xuất nhập khẩu của các quốc gia cũng có thể làm gián đoạn các tuyến vận tải biển, gây rủi ro lớn cho hoạt động kinh doanh quốc tế.
8. Biện pháp hạn chế rủi ro trong vận chuyển đường biển
Để giảm thiểu rủi ro, doanh nghiệp cần áp dụng nhiều biện pháp quản trị rủi ro hiệu quả. Trước hết, việc lựa chọn hãng tàu uy tín, phương tiện vận chuyển đạt tiêu chuẩn và đối tác logistics chuyên nghiệp là yếu tố quan trọng. Hàng hóa cần được đóng gói, chằng buộc đúng quy cách và phù hợp với đặc tính của từng loại hàng.
Doanh nghiệp cũng nên mua bảo hiểm hàng hóa vận chuyển đường biển để hạn chế thiệt hại tài chính khi xảy ra rủi ro. Việc kiểm tra kỹ lưỡng chứng từ, tuân thủ các quy định pháp lý và cập nhật thông tin về thời tiết, tình hình an ninh hàng hải sẽ giúp giảm thiểu nguy cơ phát sinh sự cố.
Ngoài ra, ứng dụng công nghệ trong theo dõi hành trình, quản lý container và kiểm soát chuỗi cung ứng cũng góp phần nâng cao tính an toàn và minh bạch trong vận tải biển.
9. Kết luận
Vận chuyển hàng hóa bằng đường biển mang lại nhiều lợi ích to lớn cho thương mại quốc tế, nhưng đồng thời cũng tiềm ẩn không ít rủi ro. Những rủi ro này có thể đến từ thiên nhiên, kỹ thuật, con người, pháp lý, an ninh và cả yếu tố kinh tế – chính trị. Nếu không được nhận diện và quản lý hiệu quả, rủi ro trong vận tải biển có thể gây ra thiệt hại nghiêm trọng cho doanh nghiệp và nền kinh tế.
Do đó, việc nâng cao nhận thức về rủi ro, xây dựng chiến lược phòng ngừa và áp dụng các biện pháp quản trị rủi ro toàn diện là yêu cầu cấp thiết đối với các doanh nghiệp tham gia hoạt động vận chuyển hàng hóa bằng đường biển trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng.
Xem thêm >>
Quy trình xuất khẩu gạo bằng đường biển