Tranh chấp vận tải biển quốc tế không phải là tình huống hiếm gặp mà là rủi ro tiềm ẩn trong hầu hết các giao dịch xuất nhập khẩu. Nhiều doanh nghiệp chỉ thực sự quan tâm đến vấn đề pháp lý khi hàng đã bị hư hỏng, mất mát hoặc phát sinh chi phí lớn, trong khi nguyên nhân tranh chấp thường bắt đầu từ những chi tiết rất nhỏ ngay từ đầu chuỗi logistics. Hiểu rõ các rủi ro pháp lý phổ biến trong vận tải biển giúp doanh nghiệp chủ động phòng ngừa và bảo vệ quyền lợi của mình.
Tranh chấp vận tải biển thường phát sinh ở giai đoạn nào?
Phần lớn tranh chấp trong vận tải biển không xảy ra trong lúc ký hợp đồng mà bùng phát sau khi hàng đã lên tàu hoặc cập cảng đến. Khi đó, hàng hóa có thể bị hư hỏng, chậm giao hoặc phát sinh chi phí ngoài dự kiến. Doanh nghiệp mới nhận ra rằng trách nhiệm giữa các bên không rõ ràng như họ từng nghĩ.
Việc xử lý tranh chấp ở giai đoạn muộn thường khiến doanh nghiệp rơi vào thế bị động.
Những nguyên nhân pháp lý phổ biến dẫn đến tranh chấp
Một trong những nguyên nhân phổ biến nhất là hợp đồng vận chuyển và điều kiện giao hàng không được hiểu đúng. Nhiều doanh nghiệp ký hợp đồng theo mẫu, không đọc kỹ điều khoản trách nhiệm, giới hạn bồi thường và điều kiện miễn trừ của hãng tàu. Ngoài ra, việc sử dụng chứng từ không chính xác hoặc thiếu đồng bộ giữa vận đơn, invoice và packing list cũng dễ dẫn đến tranh chấp khi xảy ra sự cố.
Xem thêm: Tuyến vận chuyển đường biển Việt Nam – Canada: Tuyến ổn định nhưng cần hiểu đúng để tối ưu chi phí
Vai trò của vận đơn trong tranh chấp vận tải biển
Vận đơn là chứng từ pháp lý quan trọng nhất trong vận tải biển. Tuy nhiên, không ít doanh nghiệp chỉ xem vận đơn như giấy tờ nhận hàng mà bỏ qua giá trị pháp lý của nó. Trong nhiều vụ tranh chấp, vận đơn chính là căn cứ để xác định trách nhiệm của hãng tàu và giới hạn bồi thường.
Nếu thông tin trên vận đơn không chính xác hoặc điều khoản in sẵn không được hiểu rõ, doanh nghiệp có thể mất quyền khiếu nại hợp lệ.
Giới hạn trách nhiệm của hãng tàu và hiểu lầm phổ biến
Nhiều doanh nghiệp cho rằng khi hàng bị hư hỏng hoặc mất mát, hãng tàu phải bồi thường toàn bộ giá trị lô hàng. Trên thực tế, trách nhiệm của hãng tàu thường bị giới hạn theo công ước quốc tế, và mức bồi thường có thể thấp hơn rất nhiều so với giá trị thực tế của hàng hóa.
Đây là lý do vì sao nhiều doanh nghiệp dù thắng tranh chấp vẫn không thu hồi được thiệt hại như kỳ vọng.
Tranh chấp liên quan đến chậm giao hàng
Chậm giao hàng là nguyên nhân tranh chấp phổ biến nhưng lại khó xử lý về mặt pháp lý. Trong nhiều trường hợp, lịch tàu chỉ mang tính dự kiến và không được xem là cam kết tuyệt đối. Doanh nghiệp nếu không nắm rõ điều khoản này có thể khó yêu cầu bồi thường khi hàng đến trễ.
Việc hiểu rõ bản chất pháp lý của ETA và ETD giúp doanh nghiệp tránh kỳ vọng sai lầm.
Khi xảy ra mất mát hoặc hư hỏng hàng hóa, ai chịu trách nhiệm?
Trách nhiệm có thể thuộc về nhiều bên khác nhau như hãng tàu, đơn vị xếp dỡ, người gửi hàng hoặc người nhận hàng. Việc xác định đúng bên chịu trách nhiệm phụ thuộc vào thời điểm xảy ra tổn thất và điều kiện giao hàng.
Nếu doanh nghiệp không xác định đúng giai đoạn phát sinh rủi ro, việc khiếu nại có thể bị bác bỏ.
Sai lầm pháp lý doanh nghiệp thường mắc phải
Sai lầm phổ biến nhất là không lập biên bản hiện trường kịp thời khi phát hiện hư hỏng. Ngoài ra, nhiều doanh nghiệp chậm thông báo tổn thất cho hãng tàu hoặc đơn vị bảo hiểm, khiến hồ sơ khiếu nại không còn giá trị pháp lý.
Việc thiếu hiểu biết về thời hạn khiếu nại cũng khiến doanh nghiệp mất quyền đòi bồi thường.
Vai trò của bảo hiểm trong tranh chấp vận tải biển
Trong nhiều trường hợp, bảo hiểm hàng hóa là lối thoát tài chính duy nhất cho doanh nghiệp khi xảy ra tranh chấp. Tuy nhiên, bảo hiểm chỉ phát huy tác dụng nếu doanh nghiệp mua đúng điều kiện và tuân thủ đầy đủ quy trình khiếu nại.
Việc nhầm lẫn rằng hãng tàu sẽ chịu toàn bộ trách nhiệm là rủi ro lớn về mặt pháp lý.
Doanh nghiệp cần làm gì để hạn chế rủi ro pháp lý?
Doanh nghiệp nên bắt đầu từ việc hiểu rõ hợp đồng, điều kiện giao hàng và chứng từ vận tải. Ngoài ra, cần phối hợp chặt chẽ với forwarder có kinh nghiệm và chủ động mua bảo hiểm hàng hóa phù hợp với tuyến vận chuyển.
Việc xây dựng quy trình xử lý sự cố rõ ràng giúp doanh nghiệp phản ứng nhanh khi rủi ro xảy ra.
Góc nhìn thực tế cho doanh nghiệp xuất nhập khẩu
Trong vận tải biển, tranh chấp pháp lý không phải là tình huống bất thường mà là rủi ro có thể xảy ra bất cứ lúc nào. Doanh nghiệp càng chuẩn bị tốt về pháp lý, khả năng kiểm soát thiệt hại càng cao. Việc đầu tư thời gian tìm hiểu pháp lý ngay từ đầu luôn rẻ hơn rất nhiều so với chi phí xử lý tranh chấp về sau.
Kết luận
Tranh chấp trong vận tải biển quốc tế thường bắt nguồn từ những chi tiết nhỏ nhưng có thể gây hậu quả tài chính lớn. Hiểu rõ rủi ro pháp lý, vai trò của chứng từ và giới hạn trách nhiệm của các bên giúp doanh nghiệp chủ động phòng ngừa và bảo vệ quyền lợi của mình. Trong bối cảnh logistics ngày càng phức tạp, năng lực quản trị rủi ro pháp lý chính là lợi thế cạnh tranh bền vững của doanh nghiệp xuất nhập khẩu.
Xem thêm: Vận chuyển đường biển từ Hồ Chí Minh đến Cảng Kobe